Prošek vs Prosecco: różnice, historia i prawda o wielkim nieporozumieniu

Prošek vs Prosecco: dwa wina, dwie kultury i jedno wielkie nieporozumienie

Jeśli kiedykolwiek w Chorwacji usłyszałeś zdanie: „Och, prošek – to coś jak Prosecco?”, nie jesteś sam. To nieporozumienie istnieje od lat, jednak w ostatnim czasie stało się głośniejsze i bardziej widoczne, głównie za sprawą sporów politycznych i prawnych w ramach Unii Europejskiej. Choć często bywa postrzegane jako drobnostka lub językowy zbieg okoliczności, w rzeczywistości jest to znacznie głębszy problem, obejmujący tradycję, historię, kulturę wina oraz tożsamość.

U podstaw problem jest prosty: nazwy brzmią podobnie, jednak same wina nie mają ze sobą niemal nic wspólnego. Różnią się stylem, metodami produkcji, rozwojem historycznym oraz sposobem konsumpcji. Właśnie dlatego warto jasno i systematycznie wyjaśnić, czym jest Prošek, a czym Prosecco, które wina rzeczywiście można porównywać z Proškiem, kiedy każda z nazw po raz pierwszy pojawia się w źródłach historycznych, jak tradycyjnie produkuje się Prošek – zwłaszcza z odmiany winorośli Maraština – dlaczego doszło do sporu między Chorwacją a Włochami przed Unią Europejską, w jaki sposób turyści są często wprowadzani w błąd oraz dlaczego „Prošek” ze Slawonii bywa tylko luźno związany z dalmatyńskim Proškiem.

Prošek i Prosecco to nie to samo – i nigdy nie były

Prošek jest słodkim winem deserowym z Dalmacji, wytwarzanym z suszonych winogron. Jest to wino, które tradycyjnie produkuje się w bardzo małych ilościach, często w ramach rodzinnych gospodarstw, bez podejścia przemysłowego i masowej produkcji. Prošek pije się powoli, w niewielkich kieliszkach, najczęściej na zakończenie posiłku lub przy szczególnych okazjach. Do jego kluczowych cech należą całkowity brak bąbelków, wysoka naturalna zawartość alkoholu, często mieszcząca się w przedziale od 15 do 18 procent, wyraźna gęstość, naturalna słodycz oraz nuty oksydacyjne wynikające ze sposobu produkcji i dojrzewania. Nie jest to wino przeznaczone na aperitif, lecz raczej do zamknięcia posiłku i powolnej, uważnej degustacji.

Prosecco natomiast nie ma niemal nic wspólnego z tym stylem. Jest to wino musujące z północnych Włoch, produkowane głównie z odmiany Glera, metodą wtórnej fermentacji w zbiornikach, znaną jako metoda Charmata. Prosecco jest winem lekkim i świeżym, najczęściej wytrawnym lub półwytrawnym, o niższej zawartości alkoholu, wynoszącej około 11 procent. Produkowane jest w dużych ilościach i spożywane jako aperitif lub baza do koktajli. Jego rola jest towarzyska, lekka i nieformalna, podczas gdy Prošek jest winem skoncentrowanym, gęstym i kontemplacyjnym. Jedynym elementem łączącym te dwa wina jest fonetyczne podobieństwo ich nazw.

Które wina są faktycznie podobne do Proška?

Jeśli szukamy win technologicznie i stylistycznie podobnych do Proška, wina musujące takie jak Prosecco w ogóle nie wchodzą w grę. Prošek należy do świata win deserowych powstających z suszonych lub wyjątkowo dojrzałych winogron. W tym kontekście znacznie bliżej mu do takich win jak portugalskie Porto, hiszpańskie Sherry, włoskie Vin Santo, różne style passito czy cypryjska Commandaria. Wszystkie te wina łączy wykorzystanie przejrzałych lub suszonych winogron, wysoka koncentracja naturalnych cukrów oraz fakt, że spożywa się je powoli, w niewielkich ilościach. Jeśli już trzeba dokonać porównania, Prošek – zarówno pod względem filozofii, jak i stylu – jest znacznie bliższy Porto niż Prosecco.

Pierwsze historyczne wzmianki: które wino jest starsze?

Nazwa Prosecco została po raz pierwszy udokumentowana w 1593 roku i pochodzi od miejscowości Prosecco w pobliżu Triestu. W tamtym czasie wino określane tą nazwą nie było winem musującym. Musujący styl Prosecco, jaki znamy dzisiaj, rozwinął się dopiero pod koniec XIX i na początku XX wieku, równolegle z rozwojem przemysłowych metod produkcji win musujących.

W przypadku Proška sytuacja wygląda zasadniczo inaczej. Praktyka produkcji słodkiego wina z suszonych winogron w Dalmacji jest znacznie starsza, jednak sama nazwa „Prošek” pojawia się rzadziej w najwcześniejszych źródłach pisanych. Kluczowe źródło historyczne znajduje się w dziele Petra Hektorovicia „Ribanje i ribarsko prigovaranje” z 1566 roku, w którym wspomina się słodkie wino używane do wypieków oraz podczas uroczystych okazji. Choć nie pojawia się tam współczesny termin „Prošek”, opis jednoznacznie wskazuje na dalmatyńskie wino deserowe wytwarzane z przejrzałych lub suszonych winogron. Później, w 1774 roku, Alberto Fortis opisuje dalmatyńskie wina słodkie w swoim dziele „Viaggio in Dalmazia”, a w XIX wieku nazwa Prošek wchodzi do szerszego i bardziej formalnego użycia. Z całości tych faktów wynika, że sama produkcja Proška jest starsza, lub co najmniej równie stara, jak pierwsza udokumentowana wzmianka o Prosecco, mimo że nazwa Prošek została sformalizowana później.

Jak tradycyjnie powstaje Prošek (na przykładzie Maraštiny)

Jedną z klasycznych i historycznie istotnych odmian winorośli wykorzystywanych do produkcji Proška jest Maraština, autochtoniczna odmiana dalmatyńska. Tradycyjny proces rozpoczyna się od późnego zbioru, gdy winogrona są wyjątkowo dojrzałe. Po zbiorach winogrona suszy się na słońcu lub w dobrze wentylowanych pomieszczeniach, czasem przez kilka dni, a czasem przez kilka tygodni, co prowadzi do koncentracji cukrów i aromatów. Następnie następuje tłoczenie suszonych jagód oraz powolna fermentacja, często z udziałem naturalnych drożdży. Po fermentacji wino pozostawia się na długi okres dojrzewania, w trakcie którego rozwija ono złożone aromaty i strukturę. Efektem są silnie skoncentrowane cukry, naturalna słodycz bez dodatku cukru oraz złożone aromaty miodu, suszonych owoców i fig. Więcej informacji o odmianie Maraština oraz dalmatyńskiej tradycji winiarskiej można znaleźć na stronie OPG Branko Marinov – Maraština.

Chorwacja vs Włochy: spór przed UE

Spór między Chorwacją a Włochami nie powstał z powodu samego wina, lecz wyłącznie z powodu nazwy. W 2009 roku Włochy objęły nazwę Prosecco ochroną jako oznaczenie geograficzne w ramach systemu DOC i DOCG. Chorwacja przystąpiła do Unii Europejskiej w 2013 roku, w momencie gdy nazwa Prošek nie była jeszcze formalnie chroniona. Punkt zwrotny nastąpił w 2021 roku, kiedy Chorwacja wystąpiła o ochronę nazwy Prošek jako terminu tradycyjnego, a nie jako oznaczenia geograficznego i nie jako wina musującego. Strona włoska argumentowała wówczas, że konsumenci mogą zostać wprowadzeni w błąd. Ostatecznie Komisja Europejska uznała, że samo podobieństwo nazw nie jest wystarczające, że produkty różnią się stylem, kolorem, zawartością alkoholu oraz przeznaczeniem, a nazwa Prošek może być używana jako tradycyjne określenie. Prošek nie „pokonał” Prosecco – został natomiast ochroniony przed zniknięciem.

Turyści, dezorientacja i częste oszustwa

W praktyce turyści w Chorwacji często zamawiają Prošek, oczekując wina musującego, lub kupują produkt, który nie ma nic wspólnego z autentycznym Proškiem. Szczególnie problematyczna sytuacja pojawia się wtedy, gdy „Prošek” sprzedawany jest w cenie od 10 do 20 euro za litr, dostępny jest w dużych ilościach i sprawia wrażenie lekkiego, wodnistego i pozbawionego złożoności. W takich przypadkach bardzo prawdopodobne jest, że nie mamy do czynienia z prawdziwym Proškiem, lecz z winem z dodatkiem cukru lub etykietą marketingową pozbawioną tradycyjnej metody produkcji. Autentyczny Prošek wytwarzany jest w niewielkich ilościach, ma znacznie wyższą cenę za litr i spożywany jest w małych kieliszkach, powoli, z szacunkiem dla czasu i pracy włożonych w jego produkcję.

A co z „Proškiem” ze Slawonii?

W Slawonii pod nazwą „Prošek” czasami sprzedawane są wina z lodowych zbiorów lub wina słodkie uzyskiwane z późnego zbioru. Choć często są to wina wysokiej jakości i cenione, nie są one dalmatyńskim Proškiem i należą do technologicznie oraz tradycyjnie odmiennej kategorii. Właściwsze jest określanie ich mianem wina lodowego lub wina predykatowego, a nie Proška w jego pierwotnym, dalmatyńskim znaczeniu.

Podsumowanie

Prošek i Prosecco łączy jedynie podobieństwo w wymowie. Wszystko pozostałe – historia, technologia, kultura i przeznaczenie – jest całkowicie odmienne. Odróżnianie tych win nie jest kwestią nacjonalizmu, lecz podstawowej wiedzy o winie.